İçindekiler
Süreli ve süresiz yayınların kapsamına kitaplar, dergi ve gazete gibi yayınlar, kurum ve sivil toplum örgütlerinin broşürleri, eğer mahpus eğitimine devam ediyor veya araştırma yapıyorsa ders kitapları, ders notları, bilimsel makaleler girer.
Süresiz Yayınlar
Süresiz yayın daha çok kitap olarak algılanmaktadır ancak bilimsel makaleler ve sempozyum derlemeleri, yine sivil toplum örgütleri tarafından basılan tüm materyaller süresiz yayın kategorisine girer. Süresiz bir eser ile ilgili olarak Kültür Bakanlığı ile basın savcılığı olarak adli teşkilat içinde yer alan birimler yoluyla genel bir denetim yapılmaktadır. Bu nedenle kitap dışındaki süresiz yayın, özellikle “ISBN” numarası taşıyan her şey, devlet tarafından zaten denetlenmiş olmaktadır.
Süreli Yayınlar
Süreli yayınlar ise belli periyotlarla yayınlanan gazete, dergi vb. nitelikteki yayınlardan oluşmaktadır. Süresiz yayınlar da yine benzer biçimde (ve her basılan dergi ya da gazete nüshası tek tek) denetime tabi tutulmakta ve eğer gerek görülürse haklarında yasaklama ve toplatma kararı verilmektedir.
Yasal Düzenleme ve Hukuki Dayanaklar
5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerini İnfazı Hakkında Kanun’u (İleride ‘İnfaz Kanunu’ olarak anılacaktır.) bu konuyu hükümlünün hakları başlığı altında düzenlemektedir. Yani süreli ve süresiz yayınlardan faydalanmak, mahpusun kanundan kaynaklanan haklarından birini oluşturmaktadır ve tüm hapishane idareleri tarafından uygulanmak durumundadır.
Süreli veya Süresiz Yayınlardan Yararlanma Hakkı
Madde 62-
Temel Hak
(1) Hükümlü, mahkemelerce yasaklanmamış olması koşuluyla süreli ve süresiz yayınlardan bedelini ödeyerek yararlanma hakkına sahiptir.
Ücretsiz Yayınlar
(2) Resmî kurumlar, üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile mahkemelerce yasaklanmamış olması koşuluyla Cumhurbaşkanınca vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan dernekler tarafından çıkartılan gazete, kitap ve basılı yayınlar, hükümlülere ücretsiz olarak ve serbestçe verilir. Eğitim ve öğretimine devam eden hükümlülerin ders kitapları denetime tâbi tutulamaz.
Yasaklanan Yayınlar
(3) (Değişik:14/4/2020-7242/32 md.) Kurum disiplinini, düzenini veya güvenliğini bozan ya da tehlikeye düşüren, hükümlülerin iyileştirilmesi amacına ulaşmayı zorlaştıran yahut müstehcen haber, yazı, fotoğraf ve yorumları kapsayan hiçbir yayın hükümlüye verilmez.
Gazete Kabul Şartları
(4) (Ek:14/4/2020-7242/32 md.) Basın İlân Kurumu aracılığıyla resmî ilan ve reklam yayınlama hakkı bulunmayan gazeteler, ceza infaz kurumuna kabul edilmez. Ancak ilan ve reklamın geçici süreyle kesilmesi hâli, bu hükmün dışındadır. Yabancı dilde yayımlanmış gazete ve dergilerin ceza infaz kurumuna kabul edilmesinde Adalet Bakanlığı yetkilidir.
İdarenin Yetki ve Sınırları
İnfaz Kanunu madde 62, hapishane idaresini genel bir sansür kurulu ya da denetim mekanizması olarak görmemiştir. Sadece kurum güvenliğini tehlikeye düşürmek veya müstehcen nitelik taşıyan yayınları engelleme yetkisi tanımaktadır.
Yetkili Kurul
Bu hususta değerlendirmeye yetkili Cezaevi eğitim kuruludur. Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmeliğin 31. maddesinin (ğ) fıkrasında düzenlenmiştir.
Eğitim Kurulunun Görev ve Yetkileri
…
ğ) (Değişik:RG-12/11/2021-31657-CK-4773/13 md.) Kuruma gelen her türlü yayının, kurum disiplinini, düzenini veya güvenliğini bozan ya da tehlikeye düşüren, hükümlülerin iyileştirilmesi amacına ulaşmayı zorlaştıran veya müstehcen haber, yazı, fotoğraf ve yorumları kapsayan nitelikte olup olmadığına karar vermek.
…
Hapishane idaresinin denetimine tabii olmakla birlikte mahpusun süreli ve süresiz yayınlardan yararlanma hakkı, hakkın özünü zedeleyecek biçimde kısıtlanamaz.
Anayasa Mahkemesi İçtihatları
Recep Bekik ve Diğerleri Kararı
AYM tarafından verilen 27.03.2019 tarihinde 2016/12936 başvuru numaralı Recep Bekik ve Diğerleri kararında hapishanede mahpuslara süreli yayınların teslim edilmemesi nedeniyle ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine dair karar vermiştir. Mahkeme süreli yayınların mahpuslara verilmemesi gerekçesi olarak infaz kanunu’nun 3. ve 62. maddelerinde öngörülen koşulları sağlayıp sağlamadığı yönünden bir denetime tabi tutması gerektiğini belirtmiştir. İlgili karardan belli bölümler aşağıya alıntılanmıştır.
- Tutuklu ve hükümlüler, Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (Sözleşme) ortak alanı kapsamında kalan temel hak ve hürriyetlerin tamamına kural olarak sahiptir (Mehmet Reşit Arslan ve diğerleri,B. No: 2013/583, 10/12/2014, § 65). Bu bağlamda tutuklu ve hükümlülerin ifade özgürlüğü de Anayasa ve Sözleşme kapsamında koruma altındadır (Murat Karayel (5),B. No: 2013/6223, 7/1/2016, § 27).
- Tutuklu ve hükümlülerin süreli veya süresiz yayınlara ulaşabilmesi de bilgi ve kanaatlere ulaşma özgürlüğünün somut yansıması olarak ifade özgürlüğünün koruması altındadır (Kamuran Reşit Bekir [GK], B. No: 2013/3614, 8/4/2015, § 43; Hüseyin Sürensoy, B. No: 2013/749, 6/10/2015, § 44; İbrahim Bilmez, B. No: 2013/434, 26/2/2015, § 74; Ahmet Temiz (6), § 34).
- Bu bağlamda ceza infaz kurumlarında tutuklu ya da hükümlü olarak bulunan başvuruculara gönderilen süreli yayın şeklindeki yazılı dokümanların onlara verilmemesinin haber veya fikir alma özgürlüğüne, dolayısıyla ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğu kabul edilmiştir.
Fiziki Erişim Engelleri
Mahpusun yayınlara fiziki olarak erişimini engelleyen uygulamalar da hakkın ihlali anlamına gelecektir; örneğin hapishaneye dışarıdan kitap gönderilmesini yasaklamak ya da görüşçülerin mahpusa diğer eşyalarla birlikte kitap vs. getirmesine izin verilmemesi gibi kısıtlayıcı yöntemler de hakkın kullanımını imkânsız hale getirebilmektedir.
Hakkın Kullanımı ve Özel Durumlar
Bedel Ödeme Zorunluluğu
İnfaz Kanununun düzenlemesindeki en temel nokta, bu materyalin bedelinin mahpus tarafından karşılanması zorunluluğudur. Öte yandan ilk ve orta öğretim harcı, bu öğrenim dönemi için var olan kitaplar gibi giderler mahpuslar açısından tamamen ücretsizdir ve isteyen her mahpusa bu hak tanınmak zorundadır.
Eğitim Materyali
Mahpus eğer eğitim alıyorsa, eğitim materyali hapishane idaresi tarafından denetlenemez, doğrudan mahpusa iletilmelidir.
Başvuru Süreci
Mahpus infaz kanunu madde 62 kapsamına giren ya da benzer nitelikte bir materyale ihtiyaç duyduğu takdirde bunu bir talep olarak hapishane idaresine iletmelidir. Talebin reddedilmesi halinde mahpus hapishane idaresinin uygulamasına ilişkin kimi bilgileri edinmiş olur ve daha önemlisi bunu infaz hakimliğine ve devamındaki kanun yollarına ulaşarak ilgili materyale ulaşabilir.
Hüseyin Sürensoy Kararı – İfade Özgürlüğü
Anayasa Mahkemesinin vermiş olduğu 06/10/2015 tarihli 2013/749 başvuru numaralı HÜSEYİN SÜRENSOY kararında ifade özgürlüğü ile ilgili değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu bölümler bir örnek olarak aşağıya alıntılanmıştır.
Anayasal Düzenleme
42. Anayasa’nın “Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti” kenar başlıklı 26. maddesi şöyledir:
“Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmi makamların müdahalesi olmaksızın haber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo, televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sistemine bağlanmasına engel değildir.
Bu hürriyetlerin kullanılması, millî güvenlik, kamu düzeni, kamu güvenliği, Cumhuriyetin temel nitelikleri ve Devletin ülkesi ve milleti ile bölünmez bütünlüğünün korunması, suçların önlenmesi, suçluların cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.
Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz.
Düşünceyi açıklama ve yayma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunla düzenlenir.”
AİHS Düzenlemesi
(Avrupa İnsan Hakları) Sözleşme’nin 10. maddesi şöyledir:
“1. Herkes ifade özgürlüğü hakkına sahiptir. Bu hak, kamu makamlarının müdahalesi olmaksızın ve ülke sınırları gözetilmeksizin, kanaat özgürlüğünü ve haber ve görüş alma ve de verme özgürlüğünü de kapsar. Bu madde, Devletlerin radyo, televizyon ve sinema işletmelerini bir izin rejimine tabi tutmalarına engel değildir.
Görev ve sorumluluklar da yükleyen bu özgürlüklerin kullanılması, yasayla öngörülen ve demokratik bir toplumda ulusal güvenliğin, toprak bütünlüğünün veya kamu güvenliğinin korunması, kamu düzeninin sağlanması ve suç işlenmesinin önlenmesi, sağlığın veya ahlakın, başkalarının şöhret ve haklarının korunması, gizli bilgilerin yayılmasının önlenmesi veya yargı erkinin yetki ve tarafsızlığının güvence altına alınması için gerekli olan bazı formaliteler, koşullar, sınırlamalar veya yaptırımlara tabi tutulabilir.”
Hükümlülerin İfade Özgürlüğü
44. Hükümlü ve tutuklular, Anayasa ve Sözleşme’nin ortak alanı kapsamında kalan temel hak ve hürriyetlerin tamamına kural olarak sahiptirler (Mehmet Reşit Arslan ve diğerleri, B. No: 2013/583, 10/12/2014, § 65; Hirst/Birleşik Krallık (No. 2), No: 74025/01, 6/10/2005, § 69). Bu bağlamda hükümlü ve tutukluların ifade özgürlüğü de (Yankov/Bulgaristan, B. No: 39084/97, 11/12/2003; T./Birleşik Krallık, B. No: 8231/78, 12/10/1983) Anayasa ve Sözleşme kapsamında koruma altındadır. Hükümlü ve tutukluların süreli veya süresiz yayınlara ulaşabilmesi hususu da bilgi ve kanaatlere ulaşma özgürlüğünün somut yansıması olarak ifade özgürlüğünün norm alanı kapsamında kalmaktadır.
Öte yandan cezaevinde bulunmanın kaçınılmaz sonucu olarak suçun önlenmesi ve disiplinin sağlanması gibi cezaevinde güvenliğin ve düzenin korunmasına yönelik kabul edilebilir gerekliliklerin olması durumunda mahkûmların sahip olduğu haklara sınırlama getirilebilecektir. Ancak bu durumda dahi hükümlü ve tutukluların haklarına yönelik yapılacak herhangi bir sınırlandırma makul ve ölçülü olmalıdır (Silver ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No: 5947/72., 23/3/1983, §§ 99-105).
AİHM’e göre ifade özgürlüğü demokratik bir toplumun vazgeçilmez temel taşlarından olup toplumun ilerlemesinin ve bireylerin gelişmesinin öncelikli şartlarından biridir. Mahkeme, bu bağlamda ifade özgürlüğünün; sadece hoşa giden ya da insanları incitmeyen veya önemsenmeyen “bilgi” ve “düşünceler” için değil, aynı zamanda devlet veya toplumun herhangi bir kesimini inciten, şok eden veya rahatsız eden bilgi ve düşünceler için de geçerli olduğunu ve demokratik toplumun olmazsa olmaz koşullarını oluşturan çoğulculuk, hoşgörü ve açık görüşlülüğün bunu gerektirdiğini ifade etmiştir (Handyside/Birleşik Krallık, B. No: 5493/72, 24/9/1976, § 49).
Eğitim Materyali Denetime Tabi Tutulamaz
Eğitim ve öğretime devam eden hükümlülerin ders kitapları denetime tabi tutulamaz. Buna fotokopi edilmiş ders notları, yardımcı kitaplar gibi eğitim için ihtiyaç duyulan bütün materyaller dahildir.
Anayasa Mahkemesi ve AİHM’e Başvuru
Mahpuslar haklarının ihlali nedeniyle Anayasa Mahkemesi ya da AİHM’e başvuruda bulunmak istiyorsa:
İç Hukuk Yolları
- Öncelikle yasal prosedürleri yerine getirmeli; mutlaka İnfaz Hakimliğine ‘disiplin kurulunun kararının tebliğinden’ sonra on beş gün içinde başvurmalıdır.
- İnfaz Hakimliğinin kararına karşı kararın tebliğinden sonra en geç yedi gün içinde Ağır Ceza Mahkemesine itiraz etmelidir.
Anayasa Mahkemesi Başvurusu
- Ağır Ceza Mahkemesinin kararının mahpusa tebliğinden itibaren bir ay içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir.
AİHM Başvurusu
- AİHM’e bireysel başvuru yapabilmek ancak Anayasa Mahkemesine başvuru yapmak ve bu başvurunun mahpusun aleyhine sonuçlanması halinde mümkün olabilmektedir.
- AİHM, Anayasa Mahkemesini tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir.
- AİHM başvuru süresi 4 aydır. Bu süreyi AİHM, başvurunun kendisine ulaştığı tarihi esas alarak belirlediğinden on beş gün gibi bir süreyi başvurunun yerine ulaşması için gereken süre olduğunu göz önünde bulundurulmalıdır.
Notlar ve Uyarılar
Notlar:
Mevzuattaki düzenlemelerin içinde bulunduğunuz koşullar açısından yetersiz olduğunu düşünüyorsanız bize bildirmenizi rica ediyoruz. Böylece mevzuatın ve uygulamanın insan hakları odaklı iyileştirilmesi için savunuculuk faaliyetlerimize dahil etmemiz söz konusu olabilecektir.
Denetim mekanizmalarına başvuru yapmak isterseniz sizlere Mahpuslar İçin Haklarım Başvuru Kılavuzunu gönderebiliriz. Eğer internete erişiminiz varsa bu kılavuzu derneğimizin web sayfasında bulabilirsiniz.
Not: Bu bilgi notu 17.12.2023 tarihinde güncellenmiştir.
