Mahpuslar kanunlar uyarınca özgürlüğünden yoksun bırakılmalarının dışında başka hiçbir hakkından mahrum bırakılmamalıdır. Ancak, uygulamada mahpuslar çeşitli hak ihaleleriyle karşılaşabilmektedir.
Öncelikle mahpusun hapishaneye girişinden tahliye olana kadar karşılaştığı bütün sorunlara ilişkin infaz hakimliğine başvurulması mümkündür. İnfaz hakimliğine başvuru, şikâyet edilecek olayın öğrenildiği tarihten itibaren 15 gün içinde veya en geç olay tarihinden itibaren 30 içinde yapılmalıdır.
İnfaz hakimliğine yalnızca mahpus değil, mahpusun eşi, annesi, babası, çocuğu, avukatı, kanuni temsilcisi (vasi veya kayyım) ve kardeşi şikâyet hakkına sahiptir. Yaşanan hak ihlali infaz hâkimliğine şikâyet edildikten sonra, infaz hâkimliği tarafından verilen karara karşı, kararın tebliğinden itibaren 7 gün içinde ağır ceza mahkemesine itiraz edebilirsiniz. Ağır ceza mahkemesinin vereceği karar kesindir. Ağır ceza mahkemesinin verdiği kesin karara ilişkin yalnızca mahpus veya avukatı tarafından Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Mahpusun hapishane koşullarına ilişkin yaşadığı bir hak ihlali için Adalet Bakanlığı, Ceza ve Tevfik Evleri Genel Müdürlüğü (CTE), Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Hakları Komisyonu, İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulu’nun yanı sıra çeşitli kurumlara başvuru yapılabilmektedir. Yapacağınız başvuruları mümkün olduğunca yazılı yapmanız gerekmektedir. Bu başvuru mekanizmalarına ilişkin aşağıda kısa bilgiler verilmiştir.
1-) Mahpus, suç teşkil eden bir olayla karşılaştığında, kendisi ya da bir yakını Cumhuriyet Başsavcılığına sözlü veya yazılı olarak suç duyurusunda bulunabilir. Suç duyurusunda bulunurken tüm bilgi ve belgelerin savcılığa sunulması önemlidir. Ayrıca Cumhuriyet Başsavcılığı bir suça ilişkin bilgiye ulaştığında, kendiliğinden soruşturma başlatmak ve olayı aydınlatmakla yükümlüdür. Ancak bazı suçlar bakımından, soruşturma ve kovuşturma işlemleri şikâyete bağlıdır ve şikâyet hakkı kanunda belirli sürelerle sınırlandırılmıştır (örneğin; hakaret, basit tehdit gibi suçlar). Bu nedenle şikâyette bulunmadan önce, ilgili suçla ilgili olarak kanunda öngörülen şikâyet süresinin henüz dolmamış olduğundan emin olmanız gerekmektedir.
2-) Hapishanelerde yaşanan insan hakkı ihlallerini takip etmek Türkiye Barolar Birliği ve il barolarının da görevidir. Mahpusun yaşadığı hak ihlaline ilişkin kendisi ve yakınları tarafından Türkiye Barolar Birliği veya bulunduğu ilin barosuna başvuru yapılabilir. İl barolarının iletişim bilgilerine internet üzerinden ya da başvuru rehberi sayfamızdan ulaşmanız mümkündür.
3-) Hapishanede yaşanan hak ihlallerine ilişkin Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi’ne (CİMER) başvurulabilir.
4-) Mahpus ve ailesi tarafından, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde Kamu Denetçiliği Kurumuna (ombudsmanlık) başvurulabilir. Kamu Denetçiliği Kurumuna başvurabilmek için öncelikle yaşadığınız hak ihlaline ilişkin dilekçe ile hapishane yönetimine başvurmalısınız.
5-) Mahpusun sağlık ve tedaviye erişim hakkının ihlaline ilişkin bir durum yaşanması halinde kendisi veya bir yakını tarafından Sağlık Bakanlığı’na, Türk Tabipler Birliği veya bulunduğu il tabip odasına bildirilebilir. İl Tabip Odalarının iletişim bilgilerini internet üzerinden ulaşabilirsiniz.
6-) Mahpusun diş sağlığına ilişkin bir durum yaşanması halinde ise kendisi ve bir yakını tarafından Sağlık Bakanlığı’na Türk Diş Hekimleri Birliği veya bulunduğu il diş hekimleri odasına bildirilebilir. İl Diş Hekimlerinin odalarına internet üzerinden ulaşmanız mümkündür.
7-) Hapishanelerde yaşanan hak ihlallerini ortaya çıkarmanın yanı sıra ihlallerin raporlanması ve kamuoyuyla paylaşılması da ileride yaşanabilecek hak ihallelirinin önlenmesine açısından büyük önem taşımaktadır. Bu yüzden hak ihlallerini izleyen CİSST, TİHV, İHD gibi kurumlara başvurmak önemlidir. Bu kurumlar hak ihlallerini raporlayarak kamuoyu ile paylaşmakta ve hak ihlaline ilişkin mahpuslar adına başvuru yapabilmektedirler.
NOT:
Mahpusun yaşadığı hak ihlallerine ilişkin hazırlamış olduğumuz dilekçe örneklerine web sitemizden erişim sağlayabilirsiniz.
Yukarıda saydığımız bütün kurumlara ilişkin iletişim bilgilerini bilgi notu devamında bulabilirsiniz.
Bu bilgi notu 1 Aralık 2025 tarihinde güncellenmiştir.