İçindekiler
Koşullu salıverilme, diğer bir deyişle Şartlı Salıverilme veya Şartlı Tahliye; hapis cezasının bir kısmını hapishanede “iyi halli” geçiren hükümlünün cezasının kalan kısmını hapishane dışında denetim altında tutulmak suretiyle şartlı olarak infaz etmesine olanak sağlayan bir infaz hukuku kurumudur. Koşullu salıverilme, hükümlüler açısından bir haktır. Hükümlülerin koşullu salıverilme şartlarını taşımaları halinde, talepleri olmaksızın bu haktan faydalanabilirler. Koşullu salıverilme, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirinin İnfazı Hakkında Kanun’un (Bundan sonra ‘İnfaz Kanunu’ olarak anılacaktır.) 107. maddesinde düzenlenmiştir:
Koşullu salıverilme
Madde 107- (1) Koşullu salıverilmeden yararlanabilmek için mahkûmun kurumdaki infaz süresini iyi hâlli olarak geçirmesi gerekir.(2) Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar otuz yılını, müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar yirmidört yılını, diğer süreli hapis cezalarına mahkûm edilmiş olanlar cezalarının yarısını infaz kurumunda çektikleri takdirde, koşullu salıverilmeden yararlanabilirler. (Ek cümleler:14/4/2020-7242/48 md.) Ancak, Türk Ceza Kanunu’nun;
a) Kasten öldürme suçlarından (madde 81, 82 ve 83) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
b) Neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama suçundan (madde 87, fıkra iki, bent d) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
c) İşkence suçundan (madde 94 ve 95) ve eziyet suçundan (madde 96) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
d) Cinsel saldırı (madde 102, ikinci fıkra hariç), reşit olmayanla cinsel ilişki (madde 104, ikinci ve üçüncü fıkra hariç) ve cinsel taciz (madde 105) suçlarından süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
e) Cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlardan (madde 102, 103, 104 ve 105) hapis cezasına mahkûm olan çocuklar,
f) Özel hayata ve hayatın gizli alanına karşı suçlardan (madde 132, 133, 134, 135, 136, 137 ve 138) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
g) Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçundan (madde 188) hapis cezasına mahkûm olan çocuklar,
h) Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk suçlarından (madde 326 ilâ 339) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar,
cezalarının üçte ikisini infaz kurumunda çektikleri takdirde, koşullu salıverilmeden yararlanabilirler. Ayrıca, suç işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlardan mahkûm olan çocuklar ile 1/1/1983 tarihli ve 2937 sayılı Devlet İstihbarat Hizmetleri ve Milli İstihbarat Teşkilatı Kanunu kapsamına giren suçlardan mahkûm olanlar hakkında koşullu salıverilme oranı üçte iki olarak uygulanır.(3) Koşullu salıverilme için infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre;
a) Birden fazla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde otuzaltı,
b) Birden fazla müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde otuz,
c) Bir ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla otuzaltı,
d) Bir müebbet hapis cezası ile süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla otuz,
e) Birden fazla süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla yirmisekiz, Yıldır.(4) Suç işlemek için örgüt kurmak veya yönetmek ya da örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçtan dolayı mahkûmiyet hâlinde; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar otuzaltı yılını, müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar otuz yılını, süreli hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar cezalarının üçte ikisini infaz kurumunda çektikleri takdirde, koşullu salıverilmeden yararlanabilirler. (Ek cümle:14/4/2020-7242/48 md.) Koşullu salıverilme oranı üçte ikiden fazla olan suçlar bakımından ise tabi oldukları koşullu salıverilme oranı uygulanır. Ancak, bu süreler;
a) Birden fazla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına veya ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde kırk,
b) Birden fazla müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde otuzdört,
c) Bir ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla kırk,
d) Bir müebbet hapis cezası ile süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla otuzdört,
e) Birden fazla süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla otuziki, Yıldır. (Ek cümle:22/7/2010 – 6008/9 md.) Bu fıkra hükümleri çocuklar hakkında uygulanmaz.(5) Koşullu salıverilme süresinin hesaplanmasında, hükümlünün onbeş yaşını dolduruncaya kadar infaz kurumunda geçirdiği bir gün, iki gün olarak dikkate alınır.
(6) Koşullu salıverilen hükümlünün tâbi tutulacağı denetim süresi, yukarıdaki fıkralara göre infaz kurumunda geçirilmesi gereken süre kadardır. Ancak süreli hapislerde hakederek tahliye tarihini geçemez.
(7) Hükümlü, denetim süresinde, infaz kurumunda öğrendiği meslek veya sanatı icra etmek üzere, bir kamu kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetimi altında, ücret karşılığında çalıştırılabilir.
(8) Onsekiz yaşından küçük olan hükümlüler, denetim süresinde eğitimlerine, gerektiğinde barınma imkânı da bulunan bir kurumda devam ederler.
(9) İnfaz hâkimi, denetim süresinde hükümlüye rehberlik edecek bir uzman kişiyi görevlendirebilir. Bu kişi, kötü alışkanlıklar edinebileceği çevrelerden uzak kalması ve sorumluluk bilinciyle iyi bir hayat sürmesini temin hususunda hükümlüye öğütte bulunur; eğitim gördüğü kurum yetkilileri veya yanında çalıştığı kişilerle görüşerek, istişarelerde bulunur; hükümlünün davranışları, sosyal uyumu ve sorumluluk bilincindeki gelişme hakkında üçer aylık sürelerle rapor düzenleyerek infaz hâkimine verir. (Ek cümleler:14/4/2020-7242/48 md.) İnfaz hâkimi ayrıca, iki yılı geçmemek üzere denetim süresi içinde hükümlünün denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenecek yükümlülüklere tabi tutulmasına karar verebilir. Bu karar gereğince denetimli serbestlik müdürlüğü, risk ve ihtiyaçlarını dikkate alarak hükümlüyü;
a) Belirli bir bölgede denetim ve gözetim altında bulundurma,
b) Belirlenen yer veya bölgelere gitmeme,
c) Belirlenen programlara katılma,
yükümlülüklerinden bir veya birden fazlasına tabi tutar. Denetimli serbestlik müdürlüğü hükümlünün risk ve ihtiyaçlarını dikkate alarak yükümlülükleri değiştirebilir.(10) İnfaz hâkimi, koşullu salıverilen hükümlünün kişiliğini ve topluma uyumdaki başarısını göz önünde bulundurarak; denetim süresinin, denetimli serbestlik tedbiri uygulanmadan veya herhangi bir yükümlülük belirlemeden geçirilmesine karar verebileceği gibi, denetimli serbestlik tedbiri uygulanmasını veya belirlenen yükümlülükleri denetim süresi içinde kaldırabilir.
(11) (Değişik:14/4/2020-7242/48 md.) Hükümlünün koşullu salıverilmesi hakkında ceza infaz kurumu idaresi tarafından hazırlanan gerekçeli rapor, infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hâkimliğine verilir. İnfaz hâkimi, bu raporu uygun bulursa hükümlünün koşullu salıverilmesine dosya üzerinden karar verir; raporu uygun bulmadığı takdirde gerekçesini kararında gösterir. Bu kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir.
(12) Koşullu salıverilen hükümlünün, denetim süresinde hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi veya kendisine yüklenen yükümlülüklere, infaz hâkiminin uyarısına rağmen, uymamakta ısrar etmesi hâlinde koşullu salıverilme kararı geri alınır.
(13) Koşullu salıverilme kararının geri alınması hâlinde hükümlünün;
a) Sonraki suçu işlediği tarihten itibaren başlamak ve hak ederek tahliye tarihini geçmemek koşuluyla sonraki işlediği her bir suç için verilen hapis cezasının iki katı sürenin,
b)(Değişik: 25/5/2005-5351/8 md.) Yükümlülüklerine aykırı davranması hâlinde, bu yükümlülüklere uymama tarihi ile hak ederek salıverilme tarihi arasındaki süreyi geçmemek koşuluyla ihlalin niteliğine göre takdir edilecek bir sürenin,
Ceza infaz kurumunda aynen çektirilmesine karar verilir. Koşullu salıverilme kararının geri alınmasından sonra aynı hükmün infazı ile ilgili bir daha koşullu salıverilme kararı verilmez.(14) Denetim süresi yükümlülüklere uygun ve iyi hâlli olarak geçirildiği takdirde, ceza infaz edilmiş sayılır.
(15) (Değişik: 20/7/2017-7035/25 md.) Hükümlü, geri kalan süre içinde işlediği kasıtlı bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm edilirse ya da bağlı tutulduğu yükümlülükleri yerine getirmezse hükmü veren ilk derece mahkemesinin bulunduğu yer infaz hâkimliği, cezaların toplandığı hâller ile hükmün bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmiş olması hâlinde ise 101 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenen infaz hâkimliği tarafından koşullu salıverilme kararının geri alınmasına dosya üzerinden karar verilir. Bu kararlara karşı itiraz yolu açıktır.
(16) 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun İkinci Kitap, Dördüncü Kısım, “Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar” başlıklı Dördüncü Bölüm, “Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar” başlıklı Beşinci Bölüm, “Milli Savunmaya Karşı Suçlar” başlıklı Altıncı Bölüm altında yer alan suçlardan birinin bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi dolayısıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde, koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz.
Denetimli serbestlik ise; hükümlülerin dış dünyaya uyumlarını sağlamak, aileleriyle bağlarını sürdürmelerini ve güçlendirmelerini temin etmek amacıyla, açık ceza infaz kurumunda veya çocuk eğitimevinde bulunan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az süre kalan iyi hâlli hükümlülerin talebi ile cezalarının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmı için başvurulabilecek bir yoldur. Denetimli serbestlik işlemleri için hükmün infazına ilişkin işlemleri yapan Cumhuriyet başsavcılığının bulunduğu yer infaz hâkimliğine başvurulabilir.
Şartla Salıvermenin Koşulları
Şartla salıvermenin temelde iki koşulu bulunmaktadır. Bunlar;
- Cezanın belli bir kısmının infaz edilmiş olması,
- Cezanın infaz edildiği süreyi iyi halli olarak geçirmektir.
1. Cezanın Belli Bir Kısmının İnfaz Edilmiş Olması
1.a. Temel Kurala Göre Çekilmesi Gereken Süre
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarında 30 yıl,
- Müebbet hapis cezalarında 24 yıl,
- Diğer süreli hapis cezalarında ise cezanın 1/2’si (14.04.2020 tarih ve 7242 Sayılı Kanundan önce 2/3 olarak uygulanmaktaydı.)
1.b. Terörle Mücadele Kanunu Kapsamındaki Hükümler
Terörle Mücadele Kanunu’nun 17’nci maddesinin 1’inci fıkrasına göre; süreli hapis cezaları bakımından düzenlenen koşullu salıverilme oranı, dörtte üç olarak uygulanır. Böylece terör suçlarından;
- Müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar otuz yılını,
- Süreli hapis cezasına mahkûm edilmiş olanlar cezalarının dörtte üçünü infaz kurumunda çektikleri takdirde koşullu salıverilmeden yararlanabilirler.
7242 sayılı Kanunla İnfaz Kanununun 107/2. maddesine “Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlardan mahkûm olan çocuklar… hakkında koşullu salıverilme oranı üçte iki olarak uygulanır” maddesi ilave edilmiştir.
1.c. Cinsel Suçlar ve Uyuşturucu Ticareti Suçları
İnfaz Kanununun 108’inci maddesi, 18.06.2014 tarih ve 6545 sayılı Kanun’un 82’nci maddesiyle değiştirilmiş ve cinsel suçlar ile uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarından mahkûmiyet halinde şartla salıverme süreleri ayrıca düzenlenmiştir. Buna göre;
- i) Nitelikli cinsel saldırı suçundan (TCK.m.102/2),
- ii) Cinsel İstismar suçundan (TCK.m.103),
- iii) Reşit olmayanla cinsel ilişki suçunun nitelikli hallerinden (TCK.m.104/2,3),
- iv) Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçundan (TCK.m.188),
mahkûm olan bir kimse; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasının otuz dokuz yılının, müebbet hapis cezasının otuzüç yılının, birden fazla süreli hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde en fazla otuz iki yılının, süreli hapis cezasının dörtte üçünün infaz kurumunda iyi hâlli olarak çekilmesi durumunda, koşullu salıverilmeden yararlanılabilir.
İnfaz Kanunu’nun 108’inci maddesinin 10’uncu fıkrasında yer alan istisna hükmü, 7242 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, 107’nci maddenin 2’nci fıkrasının (e) ve (g) bentlerinde de düzenlenmiştir. Böylece cinsel dokunulmazlığa karşı işlenen suçlar (madde 102, 103, 104 ve 105) ile uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçundan (madde 188) hapis cezasına mahkûm olan çocukların cezalarının üçte ikisini infaz kurumunda çektikleri takdirde şartla salıverilebilecekleri belirtilmiştir.
2. Cezanın İnfaz Edildiği Süreyi İyi Halli Olarak Geçirmek
Şartla salıverilme için gerçekleşmesi gereken en önemli koşul hükümlünün infaz kurumundaki süreyi iyi halli olarak geçirmesidir (İnfaz Kanunu, m.107/1).
7242 sayılı Kanunla getirilen ve 1.1.2021 tarihinden itibaren uygulanacak sisteme göre, hükümlü ceza infaz kurumunda bulunduğu tüm aşamalarda;
- a) ceza infaz kurumlarının düzen ve güvenliği amacıyla konulmuş kurallara uyup uymadığı,
- b) haklarını iyi niyetle kullanıp kullanmadığı,
- c) yükümlülüklerini eksiksiz yerine getirip getirmediği,
- d) uygulanan iyileştirme programlarına göre toplumla bütünleşmeye hazır olup olmadığı,
- e) tekrar suç işleme ve mağdura veya başkalarına zarar verme riskinin düşük olup olmadığı hususlarında, idare ve gözlem kurulu tarafından iyi hâlin belirlenmesine esas olmak üzere en geç altı ayda bir değerlendirmeye tabi tutulur (İnfaz Kanunu m.89/1).
Yine değişiklik sonrasında 5275 Sayılı İnfaz Kanunu’nun 89/2 maddesi, Gözlem ve Sınıflandırma Merkezleri ile Hükümlülerin Değerlendirilmesine Dair Yönetmeliğin 3/1-i maddesi ile aynı yönetmeliğin 16/2 Maddesine göre bu değerlendirmede mahpusun infazının tüm aşamalarında;
- Katıldığı iyileştirme ve eğitim-öğretim programları,
- Spor ve sosyal faaliyetler,
- Kültür ve sanat programları,
- Aldığı sertifikalar,
- Kitap okuma alışkanlığı,
- Diğer mahpuslarla, gardiyanlarla ve dışarıyla olan ilişkileri,
- İşlediği suçtan dolayı duyduğu pişmanlığı,
- Hapishane kuralları ile hapishane bünyesindeki çalışma kurallarına uyumu,
- Aldığı disiplin cezaları dikkate alınır. İyi halin arandığı bütün hallerde değerlendirme bu şekilde yapılır. (Md. 89/2)
Hükümlünün bir disiplin cezasının bulunması halinde, 5275 sayılı İnfaz Kanunun 89. Maddesi ve Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik’in 109. Maddesinde verilen disiplin cezasının iyi hal kazanma açısından süreleri belirtilmiştir. Bu süreler tamamlanmadan iyi halin kazanılması mümkün olmamakla beraber İnfaz Kanunu’nun 48/3 maddesi uyarınca, hak ederek tahliye tarihi gelmesine rağmen disiplin cezası kaldırılmayan, yani iyi halliliğini kazanamayan hükümlünün bu tarihten sonra ceza infaz kurumunda tutulması yasal değildir.
Şartla Salıvermenin Mümkün Olmadığı Haller
- Türk Ceza Kanunu’nun İkinci Kitap, Dördüncü Kısım, “Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar” başlıklı Dördüncü Bölüm, “Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar” başlıklı Beşinci Bölüm, “Milli Savunmaya Karşı Suçlar” başlıklı Altıncı Bölüm altında yer alan suçlardan birinin bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi dolayısıyla ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde, koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz (m.107/16).
- 7.2004 tarihli ve 5218 sayılı Kanunun 1 inci maddesi ile değişik 3.8.2002 tarihli ve 4771 sayılı Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanunla; ölüm cezaları, müebbet ağır hapis cezasına dönüştürülen terör suçluları ile ölüm cezaları ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezasına dönüştürülen veya ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezasına mahkûm olan terör suçluları, koşullu salıverilme hükümlerinden yararlanamaz. Bunlar hakkında, ağırlaştırılmış müebbet ağır hapis cezası, hayatı boyunca devam eder (İnfaz Kanunu Geçici m.2, TMK.m.17/4).
- Terör suçlarından hükümlü bulunanlardan tutuklu veya hükümlü iken firar veya cezaevi idaresine karşı ayaklanma suçundan mahkûm edilmiş olanlar ile disiplin cezası olarak üç defa hücre hapsi cezası almış olanlar, bu disiplin cezaları kaldırılmış olsa bile şartla salıvermeden istifade edemezler (TMK.m.17/2).
- Terörle Mücadele Kanunu’nda koşullu salıverilmeden yararlanmanın istisnai bir hükmü mevcuttur: Terör suçlarından hükümlü bulunanlardan tutuklu veya hükümlü iken firar veya cezaevi idaresine karşı ayaklanma suçundan mahkûm edilmiş olanlar ile disiplin cezası olarak üç defa hücre hapsi cezası almış olanlar, bu disiplin cezaları kaldırılmış olsa bile şartla salıvermeden istifade edemezler (TMK.m.17/2).
Şartla Salıverme Düzenlemelerinin Zaman Bakımından Uygulanması
TCK.’nun 7’nci maddesinin 3’üncü fıkrasında; “hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve tekerrürle ilgili olanlar hariç, infaz rejimine ilişkin hükümler derhal uygulanır” denilerek bazı infaz rejimine ilişkin kurumlar yönünden istisna getirilmiş ve bunlar yönünden de hükümlünün lehine olan kuralların uygulanması kabul edilmiştir. Dolayısıyla, maddi ceza hukukuna ilişkin değişiklik meydana getiren yasalardan, nasıl kişinin lehine olanı uygulanıyorsa, koşullu salıvermeye ilişkin olarak değişiklik getiren yasalardan da kişinin lehine olan kanun geçmişe dönük olarak uygulanabilir.
Buna mukabil 5237 sayılı TCK’nın 7/3 maddesi uyarınca şartla salıverme konusunda, aleyhe getirilen düzenlemeler geçmişte işlenen suçlar yönünden uygulanamaz. Zira şartla salıverme cezaevinde geçirilecek süreyi etkilediğinden, suç ve cezada kanunilik ilkesi ve bu ilkenin zaman bakımından uygulanmasına ilişkin prensiplere tabidir. Dolayısıyla hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverme ve tekerrür ile ilgili aleyhe getirilen düzenlemeler geçmişe yürütülerek, daha önce işlenmiş suçlardan hükümlü bulunanlar hakkında tatbik edilemez.
Şartla Salıverilme Kararının Uygun Bulunmaması
İnfaz Kanun’un 107/11. Maddesi uyarınca, “Hükümlünün koşullu salıverilmesi hakkında ceza infaz kurumu idaresi tarafından hazırlanan gerekçeli rapor, infaz işlemlerinin yapıldığı yer infaz hakimliğine verilir. İnfaz hâkimi, bu raporu uygun bulursa hükümlünün koşullu salıverilmesine dosya üzerinden karar verir, raporu uygun bulmadığı takdirde gerekçesini kararında gösterir. Bu kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir” şeklinde kanun kararı veren infaz hakimliği nezdinde itiraz yolunu öngörmüştür. Her halükârda 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 48/3. Maddesi uyarınca, hak ederek tahliye tarihi gelmesine rağmen disiplin cezası kaldırılmayan hükümlünün bu tarihten sonra ceza infaz kurumunda tutulması yasal olarak mümkün değildir.
Notlar ve Ek Bilgiler
Mevzuattaki düzenlemelerin içinde bulunduğunuz koşullar açısından yetersiz olduğunu düşünüyorsanız bize bildirmenizi rica ediyoruz. Böylece mevzuatın ve uygulamanın insan hakları odaklı iyileştirilmesi için savunuculuk faaliyetlerimize dahil etmemiz söz konusu olabilecektir.
Denetim mekanizmalarına başvuru yapmak isterseniz sizlere Mahpuslar İçin Haklarım Başvuru Kılavuzunu gönderebiliriz. Eğer internete erişiminiz varsa bu kılavuzu derneğimizin web sayfasında bulabilirsiniz.
Not: Bu bilgi notu 17.12.2023 tarihinde güncellenmiştir.
