İçindekiler
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 403. maddesinde vasiliğin tanımı yapılmaktadır.
Vasi ve Kayyım
Madde (403)- Vasi, vesayet altındaki küçüğün veya kısıtlının kişiliği ve malvarlığı ile ilgili bütün menfaatlerini korumak ve hukukî işlemlerde onu temsil etmekle yükümlüdür.
Hükümlülere Vasi Atama Koşulları
Mahpuslar ancak cezaları kesinleştikten sonra yani hükümlü olduklarında vesayet altına alınabilirler. Şu an hala Medeni Kanun’un 407. maddesi gereğince gereği bir yıl veya daha uzun süreli hapis cezasına mahkûm olan her kişiye vasi tayin edilmesi zorunludur. Vasi tayini açısından işlenen suçun taksirle ya da kasıtla işlenmesinin bir önemi bulunmamaktadır.
Özgürlüğü Bağlayıcı Ceza
Madde 407 – Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya mahkûm olan her ergin kısıtlanır.
Cezayı yerine getirmekle görevli makam, böyle bir hükümlünün cezasını çekmeye başladığını, kendisine vasi atanmak üzere hemen yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür.
Önemli Uyarı
Hapis cezasının dışında disiplin hapsi, tazyik hapsi, zorlama hapsi gibi hapis cezalarının ve adli para cezalarının ödenmemesi üzerine hapse çevrilmesi üzerine toplam süresi 1 yılı geçse de, mahpus hakkında vasi atama işlemi yapılamayacaktır.
Vasi Atama Süreci
Hapishane İdaresinin Yükümlülükleri
Hapishane idaresi resen gerekli yasal girişimleri yapmakla yükümlüdür ve mahpusa kimi vasi olarak atamak istediğini sorarak bu işlemi başlatmak zorundadır.
Vasi, mahpusun son yerleşim yeri, eğer bu belli değilse nüfusa kayıtlı olduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesince atanır. Hapishane idaresi, mahpusun kimin kendisine vasi olarak atanmasını istediği bilgisine de yer vererek vasi atanması için ilgili sulh hukuk mahkemesine bildirimde bulunmak zorundadır.
Mahkemenin Değerlendirme Süreci
Sulh hukuk mahkemesi; mahpusun bizzat kendisinin belirlediği ya da anne-babasının gösterdiği kimseyi, mahpusun eşine veya yakın hısımlarından birine öncelik vererek vasi olarak atar.
Yaş Koşulu
Kural olarak reşit olmayan kimseler halihazırda velayet altındadır. Velayet altındaki bir kimseye vasi atanmasına gerek yoktur. Mahpusun ceza infaz kurumunda 18 yaşını tamamlaması ve bakiye hapis cezasının 1 yıl veya daha uzun süreli olması halinde vasi atama işlemi yapılabilecektir.
Vasinin Nitelikleri
Atanacak vasinin belli koşulları taşıması gerekmektedir, yerleşim yerinin yakın olması, mahpus ile ilişkilerinin iyi olması, aralarında menfaat çatışmaları ve düşmanlık bulunmaması, yasal engellerinin olmaması gibi hususlara dikkat edilir.
İnceleme Süreci
Ayrıca vasi atama sürecinde Sulh Hukuk Mahkemesi kendiliğinden mahpus hakkında; yerleşim yerindeki bankalara, tapu müdürlüğü, belediye ve vergi dairesine yazılar yazarak malvarlığına ilişkin araştırma yapacak, yine mahpusun yerleşim yerinin bağlı olduğu emniyet müdürlüğüne yazı yazarak hükümlü ile vasi adayı arasında menfaat çatışması, husumet, düşmanlık bulunup bulunmadığına ilişkin araştırma yaparak önce bu araştırmanın sonuçlarını bekleyecektir. Bu yazıların cevaplarını dosyaya aldıktan sonra vasi adayının da görüşünü sorarak karar verecektir. Vasi adayına duruşmaya katılmaması veya geçerli bir mazeret sunmaması durumunda vasi olarak atanmasına karar verileceği ihtarını içeren bir tebligat yapılmışsa vasinin görüşünü sormadan da tebliğ ettiği kişiyi vasi olarak atayabilir.
Alternatif Vasi Ataması
Mahpus, vasi olarak atanmasını istediği bir isim bildirmemişse veya bildirdiği kişinin vasiliğe engel hali varsa anne-baba, eş, akraba gibi yakını olan kişilerden biri yoksa mahkemenin resen, kendiliğinden belirleyeceği bir kişi vasi olarak atanır.
Vasinin Yetki ve Sorumlulukları
Vasi, mahpus adına eğer varsa mali işlerini yürütmek, mahpusa avukat tutmak, hapishanede ziyaretine gitmek, belli durumlarda haklarını korumak üzere başvuru yapmak gibi önemli yetkilere sahiptir. Vasi atamaları ve vasinin değiştirilmesi, yasal olarak belli prosedürlere tabidir ve kolay bir işlem de değildir bu yüzden mahpusun, vasisini mümkün olduğunca kendisinin belirlemesini öneririz.
Bilgi Edinme Hakkı
Mahpusun vasi kararı ve bu kararı veren mahkemeye ilişkin bilgiler hapishane idaresinde bulunmak zorundadır, eğer mahpus vasisinin kim olduğunu ve hangi mahkemeden tarafına vasi atandığını öğrenmek istiyorsa hapishane idaresine yazılı olarak başvurarak bu bilgileri edinebilir. Henüz mahpusa bir vasi atanmamışsa mahpus yine vasi atanması için bizzat yazılı başvuru yapabilir.
Vasi Belirleme Hakkı
Mahpusun kimin vasisi olarak atanmasını istediğini, vasi atama kararı verilene kadar mahkemeye bildirme hakkı bulunmaktadır; eğer henüz karar verilmemiş ve mahpusun vesayet davası devam ediyorsa her zaman hapishane idaresi aracılığıyla ya da doğrudan mahkemeye kimin vasi olarak atanmasını istediğini veya daha önce vasi atanmasını istediği kişiyi değiştirme talebini iletebilir.
Mahpusun Görüşünün Alınması
Vesayet kararı, sadece kişinin hükümlü olması gerekçesiyle verildiğinden, vasi Medeni Kanun’un 450 maddesi gereği belli işlemleri yaparken mahpusun görüşünü almakla yükümlüdür;
Vesayet Altındaki Kişinin Görüşünün Alınması
Madde 450 – (1) “Vesayet altındaki kişi görüşlerini oluşturma ve açıklama yeteneğine sahipse, vasi önemli işlerde karar vermeden önce olanak ölçüsünde, onun görüşünü almakla yükümlüdür…”
Medeni Kanun’un düzenlemesi mahpuslar hakkında verilen vesayet kararlarını da kapsar. Örneğin mahpusun vasisi mahpusa bir avukat atayacaksa mahpusun avukatı seçme hakkına saygı göstermek zorundadır veya malvarlığına ilişkin bir işlem yapacaksa sadece sulh hukuk mahkemesinden izin almakla yetinemez, mahpusun da görüşünü almakla yükümlü kılınmıştır.
Vasinin Sorumluluğu
Vasi, hiçbir biçimde vasi atandığı kişinin borçlarında sorumlu değildir, sadece mahpusun idare edilmesi gereken malvarlığı ve diğer mali nitelikte işleri varsa bunları hakkaniyete uygun biçimde yerine getirmekle yükümlüdür. Vasi açıkça haksız ve kötü niyetli biçimde vesayeti altındaki kişiye mali bir zarar verir ya da manevi bir baskı uygularsa bu fillerinden dolayı sorumlu tutulacaktır.
Vesayet Makamları ve İdare
Vasilerin atanmasından Sulh Hukuk Mahkemeleri sorumludur, mahpusun son ikametgahının bulunduğu veya nüfusa kayıtlı olduğu yer Sulh Hukuk Mahkemesi vasinin değiştirilmesi dahil tüm vesayet işlerini yürütmek ve denetlemekle yükümlüdır.
Atanma Süresi
Vasiler kural olarak iki yıl için atanır, sulh hukuk mahkemesi süreyi her seferinde iki şer yıl olmak üzere uzatabilir. Dört yıldan sonra vasinin vasilik görevinden kaçınma hakkı vardır. Eğer bu hakkı kullanmak istemezse tekrar vasi atanabilir.
Vasinin İzin Alması Gereken İşlemler
Vasi kanunda sayılan bazı işlemleri yapabilmek için vesayet makamından izin almak zorundadır.
1. Vesayet Makamından İzin Gereken İşlemler
Madde 462- Aşağıdaki hâllerde vesayet makamının izni gereklidir:
- Taşınmazların alımı, satımı, rehnedilmesi ve bunlar üzerinde başka bir aynî hak kurulması,
- Olağan yönetim ve işletme ihtiyaçları dışında kalan taşınır veya diğer hak ve değerlerin alımı, satımı, devri ve rehnedilmesi,
- Olağan yönetim sınırlarını aşan yapı işleri,
- Ödünç verme ve alma,
- Kambiyo taahhüdü altına girme,
- Bir yıl veya daha uzun süreli ürün ve üç yıl veya daha uzun süreli taşınmaz kirası sözleşmeleri yapılması,
- Vesayet altındaki kişinin bir sanat veya meslekle uğraşması,
- Acele hâllerde vasinin geçici önlemler alma yetkisi saklı kalmak üzere, dava açma, sulh olma, tahkim ve konkordato yapılması,
- Mal rejimi sözleşmeleri, mirasın paylaştırılması ve miras payının devri sözleşmeleri yapılması,
- Borç ödemeden aciz beyanı,
- Vesayet altındaki kişi hakkında hayat sigortası yapılması,
- Çıraklık sözleşmesi yapılması,
- Vesayet altındaki kişinin bir eğitim, bakım veya sağlık kurumuna yerleştirilmesi,
- Vesayet altındaki kişinin yerleşim yerinin değiştirilmesi.
2. Denetim Makamından İzin Gereken İşlemler
Medeni Kanun’un 463. maddesi uyarınca bazı durumlarda kanunen vasi vesayet makamının izninden sonra denetim makamının iznini alması da gereklidir.
Madde 463- Aşağıdaki hallerde vesayet makamının izninden sonra denetim makamının da izni gereklidir:
- Vesayet altındaki kişinin evlat edinmesi veya evlat edinilmesi,
- Vesayet altındaki kişinin vatandaşlığa girmesi veya çıkması,
- Bir işletmenin devralınması veya tasfiyesi, kişisel sorumluluğu gerektiren bir ortaklığa girilmesi veya önemli bir sermaye ile bir şirkete ortak olunması,
- Ömür boyu aylık veya gelir bağlama veya ölünceye kadar bakma sözleşmeleri yapılması,
- Mirasın kabulü̈, reddi veya miras sözleşmesi yapılması,
- Küçüğün ergin kılınması,
- Vesayet altındaki kişi ile vasi arasında sözleşme yapılması.
Vasinin Görevden Alınması
Mahpusun vasisinin gereği gibi kendisini temsil etmediğini düşünüyorsa vasinin değiştirilme gerekçesini de mutlaka belirterek bulunduğu hapishane idaresi aracılığıyla ya da doğrudan bir dilekçeyle vasilik kararı veren sulh hukuk mahkemesine göndermelidir. Eğer mahpus vasisi olmasını istediği biri varsa bunu da dilekçesinde belirtmelidir. Mahkemeye sunmak istediği deliller varsa bunları da toplamasını mutlaka talep ederek vasi değiştirme talebini iletmelidir. Örneğin mahpusun vasisi çok uzak bir yere taşınmış olabilir ya da yaşlandığı için artık vasilik görevlerini gereği gibi yerine getiremiyor olabilir.
Dosya Takibi
Mahpusun vesayet ile ilgili tüm talepleri ilk vesayet kararında belirtilen esas ve karar numarası üzerinden işleme konulacaktır, mahpusun başvurularını dosya bilgilerini ekleyerek yapması işlemleri hızlandıracaktır.
Sulh Hukuk Mahkemesi mahpusun talebi hakkında gerekli incelemeleri yaparak bir karar verecektir. Medeni Kanun’un 483. maddesi bu hususu düzenlemektedir.
Görevden Alınma Sebepleri
Madde 483 (1) “Vasi, görevini ağır surette savsaklar, yetkilerini kötüye kullanır veya güveni sarsıcı davranışlarda bulunur ya da borç ödemede acze düşerse, vesayet makamı tarafından görevden alınır.”
Sadece vesayet altındaki kişinin başvurusu değil hangi biçimde olursa olsun vasilik görevini gereği gibi yerine getirmediğini öğrendiğinde sulh hukuk mahkemesi kendiliğinden de vasinin görevini sonlandırarak yeni bir vasi ataması yapabilir.
Acil Durum Başvurusu
Mahpusun vasisinin kötü niyetli olarak kimi işlemler yaptığını ya da yapacağını düşünüyorsa bu durumda mahkemeye derhal hangi işlemin yapıldığı ve nasıl bir zarara uğradığı bilgisini vererek işlemin durdurulmasını isteyebilir. Bu durumda mahkeme önce vasinin yaptığı işlemi inceleyerek gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Örneğin mahpusun eşi vasi olarak atandı ve mahpus boşanmayı düşünüyorsa bu durumda önce mahkemeye bu bilgiyi vererek vesayet kararını ortadan kaldırmak mahpusun yararına olacaktır. Bu durumda mahpusun mahkemeye boşanmayı düşündüğünü için vasisinin kendisi hakkında işlem yapmasının engellenmesini ve mahpusa boşanma için vekil atanmasının sağlanmasını istemelidir.
Vesayetin Sona Ermesi
Mahpuslar açısından vesayet hapsedilme halinin sona ermesiyle ortadan kalkar.
Hükümlülerde Vesayetin Sona Ermesi
Madde 471 (1) “Özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûmiyet sebebiyle kısıtlı bulunan kişi üzerindeki vesayet, hapis hâlinin sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkar”.
Koşullu salıverilme ile birlikte kişi artık vesayet altında değildir ancak yasa, denetimli serbestlik tedbirini öngörmediğinden bu konuda uygulamada sorunlar yaşanmaktadır çünkü denetimli serbestlik uygulaması sırasında cezanın infazının devam ettiği kabul edilmektedir.
İtiraz Hakkı ve Tebligat Sorunları
İtiraz Mercii ve Süresi
Vesayete ilişkin sulh hukuk mahkemesinin verdiği kararlara itiraz etmek istiyorsanız bu kararları denetleyecek mercii, asliye hukuk mahkemeleridir. Mahpuslar itirazlarını vesayet kararı veren Sulh Hukuk Mahkemesinin bulunduğu yerdeki ilgili Asliye Hukuk Mahkemesine 10 gün içerisinde yapabilir.
Tebligat Sorunu
Uygulamada en sık rastlanan hususlardan biri ise mahpusun vasi yerine kendisine tebligat yapılmasıdır. Bu durumda tebligat kanunu uyarınca usulsüz tebligat hükümleri geçerlidir. İlam mahkemesinden usulüne uygun olarak vasiye tebligat yapılması talep edilmelidir.
Anayasa Mahkemesi Kararı ve Yeni Durum
Ancak Anayasa Mahkemesi’nin 22/3/2023 tarihli ve E: 2022/105, K: 2023/54 sayılı Kararı ile medeni kanunun 471. Maddesinin 1 ve 2. Fıkrasını iptal etmiştir. Bu Kararın Resmî Gazete ‘de yayımlanmasından başlayarak 9 ay sonra yürürlüğe gireceği hüküm altına alınmıştır. (Karar 23.06.2024 tarihinde resmî gazetede yayınlanmıştır.)
24.03.2024 tarihinden itibaren hükümlü mahpuslar açısından bir vasi ataması yapılmayacaktır. Bu tarihten sonra hükümlüler de aynı tutuklular gibi resmi makamlar önünde kendilerini temsil edebileceklerdir.
Notlar ve Uyarılar
Notlar:
Mevzuattaki düzenlemelerin içinde bulunduğunuz koşullar açısından yetersiz olduğunu düşünüyorsanız bize bildirmenizi rica ediyoruz. Böylece mevzuatın ve uygulamanın insan hakları odaklı iyileştirilmesi için savunuculuk faaliyetlerimize dahil etmemiz söz konusu olabilecektir.
Denetim mekanizmalarına başvuru yapmak isterseniz sizlere Mahpuslar İçin Haklarım Başvuru Kılavuzunu gönderebiliriz. Eğer internete erişiminiz varsa bu kılavuzu derneğimizin web sayfasında bulabilirsiniz.
Not: Bu bilgi notu 17.12.2023 tarihinde güncellenmiştir.
