İçindekiler
Mahpuslar yaşadığını hak ihlallerine ilişkin suç duyurusunda bulunma hakkına sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 13. maddesi uyarınca temel hak ve özgürlükleri ihlal edilen kişilere karşı etkili bir başvuru yolu açılmak zorundadır.
AİHS Madde 13
“Bu sözleşme’de tanınmış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen herkes, söz konusu ihlal resmi bir hizmetin ifası için davranan kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal bir merci önünde etkili bir yola başvurma hakkına sahiptir.”
Mahpuslar, aile bireyleri ve avukatları suç duyurusunda bulunarak mahpusların haklarını ihlal eden, yasaların mahpuslara tanıdığı hakları kullanılamaz hale getiren veya yasanın kendisine tanıdığı yetkileri aşarak keyfi ve haksız biçimde mahpusa karşı kullanan kişiler hakkında gerekli incelemelerin yapılmasını ve bunun için kamu davası açılmasını talep edebilirler.
Suç Duyurusunda Bulunma Usulü
Suç duyurusunda bulunurken Cumhuriyet Başsavcılığına yazılı olarak başvurulması yeterlidir. Bunun dışında herhangi bir harç vb. ödeme yapmak zorunluluğu yoktur.
5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu’nda düzenlenen bu hak, vatandaş olsun olmasın her bireye tanınmıştır, yabancı mahpuslar da suç duyurusunda bulunabilir.
Suç Duyurusunun Kapsamı
Suç duyurusu mahpusların haklarını ihlal eden herkese karşı başvurabileceği bir yöntemdir, devlet memuru olan hapishane idaresindeki bir görevli, mahpusun haklarını ihlal eden bir diğer mahpus, bir jandarma ya da hapishane dışında biri her kim olursa aleyhine suç duyurusunda bulunulabilir.
Suç Duyurusunda Belirtilecek Hususlar
Suç duyurusunda bulunurken eğer şikayetçi olmak istenen kişi ya da kişiler biliniyorsa şüpheli olarak belirtilmelidir. Eğer açık kimlikleri bilinmiyorsa savcılığın onları bulabilmesini sağlayacak olay yeri, saat, görevi gibi bilgilerin paylaşılması iyi olacaktır. Mahpusun hakkının ihlal edilmiş olması, suç duyurusunda bulunmak için yeterli bir sebeptir.
Cumhuriyet Savcısının Yükümlülükleri
5271 sayılı Ceza Muhakemeleri Kanunu madde 160 kapsamında suçun işlendiğini öğrendiği an Cumhuriyet Savcısı derhal harekete geçmelidir.
Bir Suçun İşlendiğini Öğrenen Cumhuriyet Savcısının Görevi
(1) “Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar.
(2) Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür.”
Suç Duyurusunda İçerik Önerileri
Suç duyurusunda bulunurken olaya ilişkin bilgilerin mümkün olduğunca açık ve maddeler halinde belirtilmeli, uğranan zararı mutlaka tanımlanmalı, olaya ilişkin dinlenilmesi istenen tanıklar varsa bunlar belirtilmelidir. Şüpheliler gibi tanıkların da isimleri biliniyorsa yazılabilir; eğer bilinmiyorsa şüphelilerde olduğu gibi savcılığın onlara ulaşabileceği bilgiler ayrıntılı paylaşılmalıdır. Elinizde bu olaya ilişkin belge, rapor vs. varsa eklemeli ve en önemlisi toplanması istenen deliller de suç duyurusunda belirtilmelidir. Savcılık, bu delilleri başvuran adına toplayıp incelemekle yükümlüdür.
Kovuşturmaya Yer Olmadığı Kararı (KYOK)
Cumhuriyet savcılığı yaptığı bu incelemeden sonra yapılan suç duyurusuna ilişkin olarak “kovuşturmaya yer olmadığı” kararı verirse bu kararı müşteki sıfatıyla mahpusa da tebliğ etmek zorundadır ve bu kararda savcılığın yaptığı incelemeye dair bilgiler ve kamu davası açılmamasının gerekçeleri yer almak zorundadır. Uygulamada “kovuşturmaya yer olmadığına dair kararlar” ya çok geç tebliğ edilmekte ya da bazen tebliğ edilmemektedir. Eğer suç duyurusuna cevap alınamıyorsa başvuru yapılan cumhuriyet savcılığından soruşturmanın hangi aşamada olduğunu yazılı olarak sorabilir veya soruşturma sonucunun tarafınıza tebliği istenebilir.
Ek KYOK Kararı
Savcılık aynı dosya kapsamında birden çok suç ile ilgili soruşturma yürütebilir. Dava açmak için yeterli delil bulunan suçlarla ilgili şüpheli kişi hakkında iddianame düzenleyerek kamu davası açar. Kamu davası açmak için yeterli delil bulunmayan suçlarla ilgili de “ek kovuşturmaya yer olmadığına dair karar” verilir. Ek KYOK kararı da KYOK kararı ile aynı itiraz usulü ve süreye tabidir.
İtiraz Hakkı ve Süreci
Savcılığın kovuşturmaya yer olmadığı kararına karşı mahpusun Sulh Ceza Hakimliğine itiraz hakkı bulunmaktadır. AYM’ye bireysel başvuru yapmak için başvuru yollarını tüketmiş olmak gerekmektedir ve itiraz edilmeyen suç duyurularına karşı AYM’ye bireysel başvuru yapılamamaktadır.
İtiraz merci soruşturmanın gerekli titizlikte ve özenle yapıldığını iyi değerlendirmelidir. Yargıtay 18. Ceza Dairesi vermiş olduğu 2017/2172 numaralı kararda itiraz merci tarafından soruşturmanın eksik olduğunu gözeterek itirazın kabulüne karar vermesi gerekirken itirazın reddine karar verilmesinin hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir.
İtiraz Usulü ve Süresi
Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar, suçtan zarar gören, müşteki ve önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilmelidir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararda; itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilmek zorundadır. Kararın kişiye tebliğinden itibaren on beş gün içinde itiraz hakkını kullanması gerekir. Ek takipsizlik kararı da aynı itiraz usulü ve süresine tabidir. Bu husus 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 173/1 Maddesinde düzenlenmektedir:
Cumhuriyet Savcısının Kararına İtiraz
(1) Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren on beş gün içinde, bu kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir.
(2) İtiraz dilekçesinde, kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir.
(3) (Değişik: 18/6/2014-6545/71 md.) Sulh ceza hâkimliği, kararını vermek için soruşturmanın genişletilmesine gerek görür ise bu hususu açıkça belirtmek suretiyle, o yer Cumhuriyet başsavcılığından talepte bulunabilir; kamu davasının açılması için yeterli nedenler bulunmazsa, istemi gerekçeli olarak reddeder; itiraz edeni giderlere mahkûm eder ve dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir. Cumhuriyet savcısı, kararı itiraz edene ve şüpheliye bildirir.
(4) (Değişik: 25/5/2005 – 5353/26 md.) Sulh ceza hâkimliği istemi yerinde bulursa, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir.
(5) Cumhuriyet savcısının kamu davasının açılmaması hususunda takdir yetkisini kullandığı hâllerde bu madde hükmü uygulanmaz.
(6) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/11 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/10 md.) İtirazın reddedilmesi halinde aynı fiilden dolayı kamu davası açılabilmesi için 172 nci maddenin ikinci fıkrası uygulanır.
İtiraz Süreci ve Sonuçları
Kişiye tebliğ edilen kovuşturmaya yer olmadığı kararının “karar” bölümünde hangi sulh ceza mahkemesine itiraz edebileceği belirtilmek zorundadır, kişi doğrudan sulh ceza hakimliğine itiraz edebilir. Eğer emin olamıyorsa ilgili sulh ceza hakimliğine gönderilmek üzere itirazını savcılığa da gönderebilir.
İtiraz Dilekçesinin İçeriği
İtiraz dilekçesinde, kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller ile savcılığın kararındaki eksikliklere yer verilmesi iyi olacaktır. Sulh ceza hakimliği kamu davasının açılması için yeterli nedenler bulunmazsa, istemi gerekçeli olarak reddeder; bu durumda mahpusu yapılan giderlere mahkûm edebilir (bu giderler yapılan araştırmalara göre tebligat giderleri, bilirkişi inceleme masrafları vb. olabilir) ve dosyayı Cumhuriyet savcısına gönderir. Cumhuriyet savcısı, sulh ceza hakimliğinin kararını mahpusa ve şüpheliye bildirir. Bu tebliğden itibaren mahpus bir ay içinde isterse AYM’ye bireysel başvuruda bulunabilir.
İtirazın Kabul Edilmesi
Sulh ceza hâkimliği, itiraz gerekçelerinden veya soruşturma dosyasından anlaşılan nedenlerle itirazın haklı olduğu kanaatine varırsa, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararı kaldırır. Bu halde, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye vermek zorundadır.
Notlar ve Uyarılar
Notlar:
Mevzuattaki düzenlemelerin içinde bulunduğunuz koşullar açısından yetersiz olduğunu düşünüyorsanız bize bildirmenizi rica ediyoruz. Böylece mevzuatın ve uygulamanın insan hakları odaklı iyileştirilmesi için savunuculuk faaliyetlerimize dahil etmemiz söz konusu olabilecektir.
Denetim mekanizmalarına başvuru yapmak isterseniz sizlere Mahpuslar İçin Haklarım Başvuru Kılavuzunu gönderebiliriz. Eğer internete erişiminiz varsa bu kılavuzu derneğimizin web sayfasında bulabilirsiniz.
Not: Bu bilgi notu 17.12.2023 tarihinde güncellenmiştir.
