Hapiste Engelli

Türkiye’deki hapishaneler genel olarak engelliler için erişilebilir değildir. Mevcut hapishanelerin
büyük bir bölümü, engelli bireylerin fiziksel, duyusal veya zihinsel ihtiyaçlarını karşılayacak
şekilde tasarlanmamıştır. Bu durum, engelli mahpusların hapishane yaşamında ek zorluklarla
karşılaşmasına yol açmaktadır.
Bazı hapishanelerde engelli mahpuslar, revir veya engelli koğuşlarında barındırılmaktadır; ancak bu
koğuşların erişilebilirlik açısından yeterli olduğu söylenemez. Tuvalet ve banyo alanlarında tutunma
çubuklarının eksikliği, rampaların yetersizliği, dar kapılar, küçük pencereler ve uygun olmayan
yatak düzenleri, engellilerin günlük yaşamını ciddi şekilde kısıtlayan sorunlardan sadece birkaçıdır.
Yaptığımız bir bilgi edinme başvurusuna Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü (CTE); “Yeni inşa
edilen T, L ve F tipi hapishanelerde engelli rampaları, geniş giriş kapıları, asansörler ve engelli
tuvalet-duşları gibi düzenlemeler planlanmaktadır. Ancak eski tip hapishanelerde bu düzenlemeler
sınırlı olup, genellikle bakım-onarım bütçeleri elverdiği ölçüde gerçekleştirilmektedir.” demiştir.
Engelli bir mahpusun durumu doktor raporuyla tespit edildiğinde, gerek görülmesi hâlinde R Tipi
hapishanelere sevki yapılabilmektedir. R Tipi hapishaneler, hasta ve engelli mahpuslara özel olarak
tanımlansa da uygulamada bu kurumların erişilebilirlik ve bakım standartları sınırlıdır. Adalet
Bakanlığı verilerine göre Türkiye’de Metris, Menemen ve Elazığ’da üç R Tipi hapishane faaliyet
göstermektedir. Bu kurumlarda ağır hastalığı veya engelliliği nedeniyle bakıma muhtaç hükümlüler
barındırılmakta; rehabilitasyon alanları ve hobi odaları oluşturulmaktadır. Ancak yapılan
incelemelerde, dar koğuşlar, tutunma aparatlarının eksikliği ve fiziksel erişim sorunlarının hâlâ
devam ettiği gözlemlenmektedir.
Ayrıca erişilebilirlik yalnızca fiziksel mekânlarla sınırlı değildir; bilgiye, iletişime ve adalete erişim
de bunun önemli bir parçasını oluşturur. Bu kapsamda yapılan bilgi edinme başvurularında, Ceza ve
Tevkifevleri Genel Müdürlüğü (CTE) 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında
Kanun’un 22. maddesi uyarınca, duyma ve konuşma engellilere işaret diliyle, görme engellilere ise
Braille alfabesiyle hazırlanmış materyaller sağlandığını belirtmiştir. “Bazı hapishanelerde Braille el
kitapları ve sesli kitaplar bulundurulmakta, personele işaret dili eğitimi verilmekte ve işitme engelli
mahpuslar için çevrimiçi psiko-sosyal destek hizmetleri sunulmaktadır.” denilmiştir.
Sonuç olarak, Türkiye’de engelli mahpuslar için özel kurumlar bulunmamaktadır ve mevcut
hapishaneler büyük ölçüde erişilebilir değildir. R Tipi hapishaneler yalnızca ağır hastalık veya
engellilik kapsamında mahpusların barındırıldığı alanlar olarak hizmet vermektedir. Ancak,
engellileri izole eden özel kurumlar tasarlamak yerine, tüm hapishanelerin ve koğuşların engelli
mahpusların özgül sağlık ve erişim ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde düzenlenmesi gerekmektedir.

Mevcut durum, mahpusların hem fiziksel hem de sosyal açıdan izolasyon, yetersiz bakım ve bilgiye
ile adalete erişimde çok boyutlu hak ihlalleriyle karşı karşıya kalmasına yol açmaktadır.

Türkiye’de engelli mahpuslar için özel bir öncelik sistemi bulunmamaktadır. Hapishanelerde birinci
basamak sağlık hizmetleri, genellikle revire başvuru yoluyla sağlanmaktadır. Mahpuslar, revire
çıkabilmek için öncelikle hapishane yönetimine dilekçe ile başvurur. Başvurular, revirde hizmet
veren aile hekiminin o haftaki kapasitesi ve ziyaret edebileceği hasta sayısına göre işleme alınır
veya sıraya konulur. Bu uygulama, mahpusların sağlık hizmetlerine erişiminde beklemeye maruz
kaldığını göstermektedir.
Hapishanelerin sağlık hizmetleri, hekimler tarafından düzenlenmektedir. Mahpusların bedensel ve
ruhsal sağlığının korunması amacıyla ilk muayene ve tedavi hizmetleri kurum içinde verilmektedir.
İleri tetkik, tedavi ve rehabilitasyon gerektiren durumlar için devlet veya üniversite hastanelerine
sevk sağlanmakta; tüm muayene ve tedavi sonuçları sağlık dosyalarına kaydedilmektedir. Yasal
olarak gerekli tüm muayene ve tedavi hizmetleri ücretsiz olup, hastaneye sevkler tıbbi gerekliliklere
göre doktor kararıyla yapılmaktadır.
Acil durumlarda ise 112 Acil Servis çağrılarak müdahale sağlanmakta ve gerekirse ambulansla sevk
gerçekleştirilmektedir. Ağır ve sürekli hastalığı olan mahpuslar için 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik
Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 16. maddesi çerçevesinde, infazın geri bırakılması veya R
Tipi hapishanelerde bakıma muhtaç mahpusların barındırılması gibi özel düzenlemeler
uygulanmaktadır.

Erişkinler için engelli sağlık kurulu raporu bulunan ve 2022 Sayılı Kanun kapsamında belirlenen
kriterleri karşılayan mahpuslar, ilgili Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına (SYDV)
başvurmaları halinde engelli aylığı alabilmektedir. Ancak, engelli mahpusların bu aylığa ulaşması
çeşitli bürokratik engeller nedeniyle oldukça güçtür. Başlıca sorunlar arasında vasi onayı,
ikametgâh belgesi eksikliği, muhtaçlık kriterlerini sağlamakta yaşanan zorluklar ve engelli raporu
temin edememe durumları yer almaktadır.
Mahpusların SYDV aracılığıyla aylığa başvurabilmesi için engelli raporlarına sahip olmaları ve
ikametlerinin bulunduğu bölgede ilgili SYDV’ye giderek başvuru işlemlerini gerçekleştirmeleri
gerekmektedir. Ancak, hastane sevklerinin yapılmaması nedeniyle birçok engelli mahpus rapor
alamamakta; vasisi ile iletişim kuramayan veya farklı şehirlerde infazını sürdüren mahpuslar ise
gerekli imzaları temin edememektedir.