Adli Yardım

Adli yardım; esasen maddi sıkıntı içindeki kişilere avukatlık ücreti de dahil olmak üzere mahkeme harç ve giderlerinden muaf tutmak amacıyla getirilmiş bir düzenlemedir. Sosyal hukuk devletinin asli unsurlarından biri de kişilerin tüm haklarının kanun önünde güvence altına alınmasıdır. Kişilerin kanun önünde haklarını ekonomik durumlarından bağımsız eşit olarak savunabilmeleri Anayasa’nın 10. Maddesinde “kanun önünde eşitlik” başlığı altında güvence altına alınmıştır. Sosyal bir hukuk devletinde kişilerin ekonomik sıkıntı içine düşme tehlikesi yaşamadan da haklarını arayabilmesi için adli yardım düzenlemesi gereklidir. Bu husus da Anayasa’nın 36. maddesinde “hak arama özgürlüğü” başlığı altında güvence altına alınmıştır.

Adli yardım ile ilgili mevzuat 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334-340. maddeleri arasında ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu’nun 176-181. Maddeleri arasında  düzenlenmiştir.

Kişinin adli merciler önünde kendisini avukat ile temsil ettirmek isteyip de maddi yönden imkânı olmaması durumunda avukat tayin edilmesi ve yargılama giderleri ile avukatlık ücretlerini de kapsayacak şekilde mahkemelerin karar vermesi olarak iki yönlü düşünülebilir.

Yabancı Mahpuslar Açısından Adli Yardım

Yabancı kişiler de diğer koşulların yanında kendi ülkelerinde Türk vatandaşlarının adli yardımdan yararlanabildiklerini ispat etmeleri halinde adli yardımdan yaralanabilir. İstisnaen 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu uyarınca; avukatlık ücretlerini karşılama imkanı bulunmayan ve uluslararası koruma statü sahibi kişiye, aynı kanun kapsamındaki iş ve işlemlerle sınırlı olmak üzere yargı önündeki başvurularında avukatlık hizmeti sağlanır. Bu durumda karşılıklılık şartı aranmaz.

Adli yardımdan yararlanabilmenin iki koşulu bulunmaktadır.

• İlk koşul maddi sıkıntıya düşme tehlikesinin varlığıdır. Burada anlaşılması gereken sürekli bir geçim sıkıntısının varlığı değil, geçici de olsa yargılama giderleri açısından kişinin maddi sıkıntıya düşme tehlikesinin varlığıdır. Bu noktada adli yardım talep eden kişi, yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır. Bu koşul bakım yükümlülüğü bulunduğundan dolayı çocuk açısından veli için de aranmaktadır. Fakat başvurucu vasi açısından böyle bir koşul bulunmamaktadır.  Bu konuda Anayasa Mahkemesi’nin 7/6/2023 tarihli ve 2021/14356 başvuru numaralı kararında salt taşınmaz sahibi olmanın adli yardımdan faydalanmaya engel olacağı şeklinde katı ve kategorik bir yorumun adli yardım kararı verilmesinde ilgililerin gerçek mali durumlarının dikkate alınmasını önlemekte olduğunu belirtmiş ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine dair hak ihlali kararı vermiştir.
• Adli yardımdan faydalanabilmek açısından bir diğer koşul ise haklılık koşuludur. Adli yardım talep edilen konunun açıkça dayanaktan yoksun olmaması gerekmektedir.

Adli yardım açılmış ve açılacak tüm hukuk davalarını, idari davaları, çekişmesiz yargı işlerini, icra iflas takipleri gibi işlemleri kapsamaktadır. Ceza davaları ülkemizde CMK sistemi olduğu için adli yardım kapsamında değildir. CMK kapsamında zorunlu müdafi tayini ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 150. maddesinin 3. fıkrası kapsamında görevlendirilir.

Müdafiin görevlendirilmesi

Madde 150 – (Değişik: 6/12/2006 – 5560/21 md.)

(1) Şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir. Şüpheli veya sanık, müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi halinde bir müdafi görevlendirilir.

(2) Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise, istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir.

(3) Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada ikinci fıkra hükmü uygulanır.

(4) Zorunlu müdafilikle ilgili diğer hususlar, Türkiye Barolar Birliğinin görüşü alınarak çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

Adli Yardıma Kimler Başvurabilir?

Avukatın müvekkili adına; vasi, kayyım ve kanuni temsilcilerin de temsil ettikleri kişi bakımından adli yardıma başvurmaları mümkündür. 1 yıl ve üzeri hapis cezası alan hükümlü mahpusların fiil ehliyeti kısıtlandığı için adli yardım taleplerini vasileri aracılığıyla iletmeleri gerekmektedir. Tutuklu mahpuslar kendileri de adli yardım talebinde bulunabilirler.

Barolara adli yardım talebi ile başvurulacak ise vasinin veya mahpusun yerleşim yeri barosuna başvurulmalıdır.

Yargılama giderleri açısından talep sadece davanın açık olduğu veya yetkili mahkemeye iletilmelidir. Avukat tayini konusunda barolar kendi bütçelerinden, mahkeme de vekalet ücreti hazineden karşılanmak kaydıyla adli yardım bürosundan avukat talep edebilir.

6100 sayılı HMK 340. madde kapsamında mahkemeye iletilecek adli yardım talepleri ile ilgili Adalet Bakanlığı tarafından yayınlanan adli yardım başvuru formu kullanılmalıdır.

Adli yardımdan yararlanan tarafın davayı kaybetmesi durumunda karşı tarafın yaptığı yargılama giderleri ile birlikte, adli yardım kararı nedeniyle ertelenen ve devlet tarafından avans olarak verilen tüm giderleri de ödemek zorunda kalacaktır.

Adli yardım talebinin reddine ilişkin kararı verilmesi durumunda 6100 sayılı HMK’nin 337/2 fıkrası uyarınca tebliğden itibaren 1 hafta içerisinde kararı veren mahkemeye dilekçe ile itiraz edilebilir.

Baro tarafından adli yardım talebinin reddine ilişkin karar verilmesi durumunda TBB Adli Yardım Yönetmeliği 5/2 uyarınca kararın tebliğinden itibaren 10 gün içinde baro başkanlığına itiraz edilebilir.

Anayasa Mahkemesinin 10/2/2021 tarihli ve 2017/21882 başvuru numaralı kararında başvurucuların bir avukatla temsil edilmiş olmaları adli yardım talebinin reddi için tek başına yeterli bir gerekçe olamayacağını hükmetmiş ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine dair hak ihlali kararı vermiştir.

Barolara iletilecek adli müzaheret talepleri açısından yargıda birliğin sağlanması açısın TBB tarafından 17.10.2022 tarihinde barolara gönderilen tavsiye niteliğinde yazıda adli yardıma başvuru için barolardan:

• Tapu Bilgileri Sorgulama
• Araç Bilgileri Sorgulama
• Toki Kayıt Sorgulama
• Dava Dosyası Sorgulama
• İcra Dosyası Sorgulama
• Gelir Testi (GOV Belgesi) Sorgulama
• Çiftçi Kayıt Sistemi Sorgulama
• Küçükbaş-Büyükbaş Hayvan Sorgulama
• Mevduat/Katılım Fonu Hesabı Bulunan Banka Sorgulama
• Ticari İşletme veya Şirket Sorgulama
• Sosyal Yardım Bilgileri Sorgulama

evraklarının istenilmesini önermektedir. Bu evrakların tamamı e-devlet üzerinden alınabilir. Ek olarak vasi aracılığı ile yapılacak başvurularda barolar mahkemenin vermiş olduğu vesayet kararını da istemektedir. Fakat uygulamada adli yardıma başvuru açısından baroların talep ettiği evraklar çeşitlilik göstermektedir. Başvuru sırasında uygulamada genellikle her barodan kimlik fotokopisi ikametgâh ve nüfus kayıt örneği istenmektedir. Bu noktada adli yardım talebinin iletileceği baro ile iletişime geçmek gerekmektedir.

Notlar:

Mevzuattaki düzenlemelerin içinde bulunduğunuz koşullar açısından yetersiz olduğunu düşünüyorsanız bize bildirmenizi rica ediyoruz. Böylece mevzuatın ve uygulamanın insan hakları odaklı iyileştirilmesi için savunuculuk faaliyetlerimize dahil etmemiz söz konusu olabilecektir.

Denetim mekanizmalarına başvuru yapmak isterseniz sizlere Mahpuslar İçin Haklarım Başvuru Kılavuzunu gönderebiliriz. Eğer internete erişiminiz varsa bu kılavuzu derneğimizin web sayfasında bulabilirsiniz.